En Galicia hérdase distinto

A quen se aplica o dereito civil galego

O dereito civil de Galicia aplícase ás persoas con veciñanza civil galega, non a quen simplemente vive aquí. A veciñanza adquírese por nacemento de pais galegos, por residencia continuada de dous anos declarando que se quere adquirir, ou por dez anos de residencia sen declarar o contrario. A sucesión réxese pola lei da veciñanza civil do falecido no momento da morte, estea onde estea o patrimonio.

A lexítima galega: unha cuarta parte

No Código Civil, os fillos teñen dereito a dous terzos da herdanza. En Galicia, a lexítima dos fillos e descendentes é unha cuarta parte do haber hereditario líquido, a repartir entre todos eles. O testador dispón libremente das outras tres cuartas partes. Os pais e ascendentes non son lexitimarios. O cónxuxe viúvo ten dereito ao usufruto vitalicio dunha cuarta parte se concorre con descendentes, e da metade se non os hai.

A lexítima galega é ademais un dereito de crédito, non unha parte de cada ben: o lexitimario ten dereito a un valor, que os herdeiros poden pagarlle en bens ou en diñeiro.

Apartación

A apartación é un pacto sucesorio polo que quen vai herdar (un fillo, un neto, o cónxuxe) recibe agora bens concretos e, a cambio, queda apartado da herdanza futura: deixa de ser lexitimario de forma definitiva e non poderá reclamar nada máis cando o apartante faleza, salvo que este decida deixarlle algo en testamento. Outórgase en escritura pública e teñen que comparecer as dúas partes. Serve para pechar contas cun fillo que xa recibiu o seu, ou para adiantar ao fillo que o necesita sen que despois teña que compensar aos seus irmáns.

Pacto de mellora

Polo pacto de mellora, unha persoa adxudica a un descendente bens concretos a conta da súa herdanza futura, e o mellorado segue sendo herdeiro e lexitimario. Pode ser:

• Con entrega de presente. O ben pasa ao fillo desde a sinatura, moitas veces reservándose o usufruto o pai ou a nai.
• Sen entrega de presente. O ben segue sendo do mellorante ata o seu falecemento, pero xa está comprometido.

O pacto de mellora pode levar cargas e condicións (coidar do mellorante, non vender nun prazo) e é o instrumento máis usado en Galicia para transmitir a casa familiar á seguinte xeración en vida e con orde.

Apartación, mellora ou doazón: cal convén

Na práctica: se quere axudar a un fillo e que a conta quede pechada, apartación. Se quere adiantarlle a casa pero que siga herdando coma os demais, pacto de mellora. A doazón queda para beneficiarios que non son descendentes nin lexitimarios, ou cando non hai veciñanza galega.

Fiscalidade dos pactos sucesorios en Galicia

Os pactos sucesorios tributan polo Imposto de Sucesións como adquisición mortis causa, aínda que o transmitente estea vivo. Iso abre a porta ás reducións galegas: para cónxuxe, fillos, netos e pais, un millón de euros por beneficiario, máis as reducións por vivenda habitual e por empresa familiar cando proceden. Quen transmite non declara ganancia patrimonial no seu IRPF, cunha salvidade desde 2021: se o beneficiario vende o ben antes de cinco anos e antes do falecemento do transmitente, tributa pola diferenza co valor de adquisición orixinal. Si se paga a plusvalía municipal polos inmobles urbanos, e o prazo para presentar o Imposto de Sucesións é dun mes desde a escritura.

Testamento mancomunado e testamento por comisario

Os cónxuxes con veciñanza galega poden outorgar testamento mancomunado: un só documento para os dous, no que cada un dispón dos seus bens e poden facerse disposicións recíprocas e correspectivas. Falecido un, o sobrevivente xa non pode revogar as disposicións correspectivas. O testamento por comisario permite a un cónxuxe encomendar ao outro que distribúa a súa herdanza entre os fillos comúns cando o considere oportuno, mesmo anos despois do falecemento.

Usufruto voluntario de viuvez

Ademais da lexítima do cónxuxe, en Galicia os cónxuxes poden atribuírse reciprocamente, en capitulacións ou en testamento, o usufruto universal de toda a herdanza ou de parte dela. É a forma clásica de que o viúvo ou a viúva conserve a casa e as rendas de por vida sen que os fillos poidan pedir a partición.

Partición e outras figuras propias

• Partición polo testador. Pode facer a partición no propio testamento ou noutro documento, adxudicando bens concretos a cada herdeiro.
• Partición conxunta dos cónxuxes. Os cónxuxes poden partir os seus bens nun só documento.
• Partición por maioría. Se o testador non a fixo, poden facela os herdeiros que representen a maioría do haber hereditario, coas garantías que fixa a lei.
• Sucesión da casa e da explotación. Regras propias para transmitir o lugar acasarado e a explotación agraria a un só herdeiro sen fraccionala.
• Vitalicio. Contrato polo que unha persoa cede bens a cambio de alimentos e coidados de por vida.

Parellas de feito

A disposición adicional terceira da Lei 2/2006 equipara aos matrimonios as parellas inscritas no Rexistro de Parellas de Feito de Galicia a efectos do dereito civil galego: dereitos sucesorios do cónxuxe viúvo, testamento mancomunado, apartación a favor do outro membro e usufruto voluntario de viuvez. Unha parella que convive sen inscribir non ten nada diso: só o que se deixe en testamento. Documentación en constitución de parella de feito.

Este texto resume a Lei 2/2006, do 14 de xuño, de dereito civil de Galicia, e a normativa fiscal autonómica vixente en 2026. É información xeral, non asesoramento sobre un caso. Antes de decidir, consúlteo na notaría: a consulta previa non se cobra.